Planet Earth

Loại địa hình thứ ba trên hành tinh của chúng ta là SA MẠC.

Những “vết sẹo lớn” trên bề mặt trái đất

tưởng như không có sự sống,

nhưng kỳ lạ thay, sự thật không phải thế.

Tại các sa mạc, sự sống luôn tìm được cách

để tồn tại dù rất bấp bênh.

Không phải sa mạc nào cũng nóng.

Những cơn gió 80 km/h từ Siberia thổi đến

mang tuyết đến sa mạc Gobi ở Mông Cổ.

Nếu đỉnh cao của mùa hè là 50 độ C

thì mùa đông nhiệt độ có thể xuống đến -40 độ C,

khiến nơi đây trở thành sa mạc khắc nghiệt nhất thế giới.

Một số loài động vật vẫn sinh tồn được trong cái môi trường ác nghiệt đó.

Lạc đà Bactrian,

nằm trong số những loài quý hiếm nhất hành tinh.

Và có lẽ cũng kiên cường nhất.

Khó khăn lớn nhất của chúng là nước rất thiếu thốn,

thật đặc biệt, trong mùa đông,

một ít nước được dự trữ dưới dạng băng tuyết.

Nhưng thật lạ, tuyết không bao giờ tan.

Vì không khí quá lạnh và quá khô.

Ánh mặt trời khiến tuyết chuyển thẳng thành hơi nước.

Đó là sự thăng hoa.

Nhưng vì đó là nguồn nước duy nhất,

nên lạc đà Bactrian buộc phải ăn nó.

Ở những nơi khác,

một con lạc đà có thể uống tới 200 lít nước khi nó gặp nguồn nước.

Còn ở đây chiến thuật là uống ít và thường xuyên.

Và một lí do khác,

là lấp đầy dạ dày bằng tuyết thì quả là rủi ro.

Bọn lạc đà phải tự giới hạn

chỉ được “ăn” khoảng 10 lít một ngày.

Mùa đông cũng là mùa sinh sản.

Điều thú vị nằm ở cái cách mà một con lạc đà đực

thu hút sự chú ý của lạc đà cái.

Vào mùa hè, lạc đà không được đi quá xa khỏi nguồn nước.

Nhưng bây giờ, với lượng tuyết vô tận ở xung quanh

chúng có thể thoải mái đi xa hơn để tìm bạn tình.

Ngày nay chỉ còn chưa đến 1000 con trong tự nhiên.

Sa mạc Gobi, dù có khó chịu thế nào, cũng là chốn dung thân cuối cùng của chúng.

Không một sa mạc nào có nét giống Gobi,

nhưng tại sao ở đó lại có sa mạc?

Bởi vì một lý do đơn giản nhưng tuyệt đối -

dãy Himalaya.

Các đám mây từ phía nam bay lên đụng phải một bức tường vĩ đại.

Chúng buộc phải leo lên cao hơn

và mất gần hết hơi nước ở sườn núi,

chỉ để lại một chút cho phía bên kia.

Nhìn từ vũ trụ, các sa mạc rất dễ thấy.

Các đụn cát tạo nên những vệt dài hàng trăm dặm trên khắp sa mạc.

Không còn lớp áo thực vật bảo vệ,

đá bị bào mòn thành đủ các hình thù kỳ lạ.

Sa mạc Sahara ở châu Phi là sa mạc lớn nhất.

Nó to bằng cả nước Mỹ

và là kho cát bụi lớn nhất của toàn thế giới.

Những cơn bão cát như thế này xuất hiện rất đột ngột

và làm giảm tầm nhìn của một khu vực to bằng nước Anh.

Những con lạc đà một bước gặp phải bão cát trong hành trình của mình.

Những hạt cát nặng chỉ bay là là vài mét so với mặt đất,

nhưng bụi thì có thể vươn cao tận 5000 mét.

Những đợt cuồng phong được trang bị những hạt cát quá khổ,

chính là những nhân viên mài dũa mọi sa mạc.

Các loài bò sát có lớp vảy rất hiệu quả bảo vệ chúng khỏi bị thương bởi cát.

Với côn trùng thì sự công phá này quả thực là quá dữ dội.

Đường thoát duy nhất là chui xuống bên dưới.

Những cơn gió bất chợt, những cơn lốc xoáy,...

đã xếp cát thành từng đụn.

Khung cảnh này có thể trài dài hàng trăm dặm.

Ở Namibia, gió đã xây nên những núi cát hoành tráng nhất thế giới.

Một núi tiêu biểu như thế này có thể cao tới 300 mét.

Cát bị trôi xuống sườn, bị thổi đi khỏi đỉnh của ngọn núi,

thế nên chỉ có phần đỉnh là thay đổi.

Phần thân của đụn cát này đã không suy suyển gì trong suốt 5000 năm.

Một số tảng đá có thể chống lại sự bào mòn không ngừng của gió và cát.

Chúng có ở Sa Mạc Trắng ở Ai Cập.

Nhưng cũng không còn lâu nữa.

Chúng đang bị bào mòn

và sinh ra nhiều cát hơn nữa.

Giờ những tảng đá kiên cường này trở nên trơ trọi giữa biển cát.

Những cái tháp lởm chởm thế này cao hơn 100 mét

là phần còn lại của cả một cao nguyên.

Rồi cuối cùng cát cũng sẽ xoá sổ tất cả.

Sức mạnh vô địch của gió đảm bảo rằng bề mặt sa mạc sẽ liên tục thay đổi.

Nhưng còn một sức mạnh vô địch nữa -

mặt trời sa mạc.

Nhiệt độ và năng lượng của mặt trời làm nước bay hơi

đã tác động sâu sắc đến cơ thể và tập quán của mọi sinh vật nơi đây.

Mặt trời rất có tiềm năng làm sát thủ.

Và giống Kangaroo đỏ hiểu rõ điều đó.

Lúc này, khi mặt trời vẫn còn thấp,

cũng không có gì đáng phải lo nghĩ.

Nhưng tình thế sẽ sớm thay đổi.

Australia là lục địa khô cằn và có nhiệt độ cao vào loại bậc nhất trên hành tinh.

Mỗi giờ nhiệt độ tăng thêm 5 độ C.

Nhiệt độ sẽ nhanh chóng lên đến đỉnh điểm.

Bất cứ con kangaroo nào lởn vởn ngoài trời đều bị đe doạ nghiêm trọng vì quá nóng.

Lúc cực điểm nhiệt độ mặt đất vút lên đến 70 độ C.

Đến giữa trưa bức xạ đã quá mạnh khiến chúng buộc phải tìm chỗ trú.

Trong bóng râm, chúng tránh được rất nhiều năng lượng từ mặt trời,

nhưng thân nhiệt vẫn không ngừng tăng.

Chúng liền liếm nước bọt lên các chi trước

chỗ có hệ thống mạch máu rất gần với bề mặt da.

và khi nước bọt bay hơi, máu của chúng sẽ được làm mát.

Màn hình tầm nhiệt này sẽ cho biết hiệu quả của việc đó.

Phần màu xanh là phần mát hơn.

Khi nước bọt khô thì lại phải thay mới,

điều này làm sụt giảm trầm trọng lượng nước của cơ thể.

Kể cả trong bóng râm, mặt đất vẫn nóng như đổ lửa

và lũ kangaroo phải đào đi lớp đất mặt nóng bỏng

để chạm tới phần dưới mát mẻ hơn.

Bằng cách ở trong bóng râm và liếm nước bọt

kangaroo đã sẵn sàng vượt qua thời điểm nóng nhất trong ngày

mà không bị sốc nhiệt.

Nhưng với phần đông động vật ở sa mạc

cách làm này vẫn chưa đủ để sinh tồn.

Những cái tai lạ lùng của loài cáo tai to châu Phi dùng để toả nhiệt

nhưng các loài động vật còn có nhiều cách để tránh nóng.

Chúng cả ngày trốn dưới lòng đất

và chỉ ra ngoài từ lúc hoàng hôn.

Bóng tối mang đến những thay đổi lớn lao.

Ở Sahara, nhiệt độ có thể giảm tới 30 độ C vào ban đêm,

thế là đủ để lũ cáo thoải mái chơi bời.

Đủ các loại sinh vật bắt đầu lộ diện

kể cả một số kẻ không được trông đợi.

Cóc có một làn da thẩm thấu được

nên sẽ nhanh chóng bị “sấy khô” dưới nhiệt độ ban ngày.

Chỉ lúc này chúng mới dám ra khỏi nơi ẩn nấp.

Với bọ cạp cũng tương tự,

mặc dù lớp vỏ của chúng không thấm nước.

Thực tế, phần lớn các sinh vật cỡ nhỏ ở sa mạc chỉ hoạt động về đêm,

thế nên chỉ có lúc này bạn mới phán xét được

rằng cuộc sống ở sa mạc diễn ra như thế nào.

Nhưng hơi nước mất đi trong đêm không biết bao giờ mới được thay thế,

và vấn đề đó thống trị mọi sinh vật cư trú ở sa mạc.

Sa mạc Atacama ở Chi Lê.

Đây là sa mạc khô cằn nhất.

Một số nơi không có mưa trong suốt 50 năm

và với kỷ lục ấn tượng đó

hẳn bạn chắc chắn nơi này tuyệt nhiên không có sự sống.

Nhưng ở đó vẫn có loài lạc đà Nam Mỹ.

Chúng cực giỏi chuyển bảo tồn lượng nước

nhưng chúng không cần một nguồn nước nào hết.

Chúng lấy nước từ hoa xương rồng.

Nhưng từ đó lại nảy sinh một câu hỏi khác.

Làm sao cây xương rồng sống được nếu không có mưa?

Những cơn gió nóng quét sạch hơi nước khỏi vùng đất này.

Nhưng lại có một thứ khác, thay thế cho mưa.

Bí mật chính là một dòng biển lạnh chạy song song với sa mạc này.

Nước lạnh gặp không khí nóng

tạo nên một lượng sương mù khổng lồ.

Cùng lúc đó gió sẽ đẩy lượng sương đó vào đất liền.

Xương rồng sẽ nhanh chóng nhận đầy những giọt sương.

Sương mù có liên tục

khiến cho các loài địa y ưa nước có thể phát triển trên cây xương rồng,

và chúng thấm nước như một miếng bọt biển.

Tại vùng đất tuyệt nhiên không có mưa này

những giọt nước quý giá đó đã duy trì sự sống cho rất nhiều sinh vật.

Sâu hơn trong đất liền thì không khí quá ấm khiến cho hơi nước không ngưng tụ được

vì thế dải đất nhỏ bé này là phần duy nhất của Atacama

có sự sống.

Nếu không có sương,

nơi này cũng sẽ trống trơn.

Sương thì có nhiều...

nhưng không giữ được lâu.

Chỉ trong 1 hay 2 giờ tới, mặt trời lại thiêu đốt tất cả

và sấy sạch nước đọng trên các cây xương rồng.

Sa mạc Sonoran ở Arizona không khô như Atacama...

thi thoảng vẫn có mưa.

Nhưng không thường xuyên lắm

và khi sắp có mưa

tất cả động thực vật đều sẵn sàng để hưởng thụ tối đa.

Sắp mưa rồi đấy.

Khi gió mùa thổi qua,

những cây tử kinh, loài xương rồng lớn nhất,