Little Matters: Insects

De aarde, 400 miljoen jaar geleden.

Er zullen nog 150 miljoen jaar verstrijken voor de eerste dinosauriërs verschijnen.

Vooralsnog is het land dat uit de zee is ontstaan...

het domein van planten en een paar vreemde, meestal kleine, dieren.

De grootste libellen zijn 'slechts' 70 centimeter.

Ze hebben een opmerkelijk exoskelet.

Dat is een nieuwe biologische uitvinding:

Een sterke en extreem veelzijdige opperhuid.

Hij kan waterdicht zijn bij landdieren...

of doorlatend om onder water te kunnen ademen.

Hij kan zwaar en sterk zijn om klappen op te vangen...

of licht om te kunnen drijven of vliegen.

Hij is stijf, maar flexibel genoeg voor de proboscis van de vlinder...

of voor gelede poten en vleugels.

Die laatste slaan soms wel duizend keer per seconde.

Het is een revolutionaire klasse:

Die van de insecten.

Deze orchideeën imiteren de vorm, geur en kleur van een hommel.

Het voortplantingssucces van deze bloemen...

is afhankelijk van hun vreemde schoonheid...

en van de overeenkomsten met de wijfjes van elke soort.

Als de vermomming perfect is, trekken ze een mannelijke hommel aan...

die arriveert met een gele snor vol pollen...

die niet van de orchidee zijn.

Het zijn de pollen van een andere bloeiende plant...

waarmee de orchidee genen gaat uitwisselen.

Het insect landt op de orchidee en probeert vruchteloos te paren.

Tegelijkertijd bevrucht hij de bloem.

De relatie is gebaseerd op een leugen...

maar zowel het insect als de plant profiteren ervan.

De relatie tussen plant en dier...

heeft onafscheidelijke bondgenoten voortgebracht.

Beste vrienden voor altijd.

Hier draait het om onderdak in ruil voor bescherming.

De novatero of triplaris americana komt veel voor...

in de moerassen van Mato Grosso in Brazilië.

Hij kan nieuwe gebieden koloniseren met dank aan een soort mieren.

Deze bijtende mier staat lokaal bekend als de novateramier.

Uiteraard lijken die namen op elkaar...

omdat je overal novateramieren vindt waar novatero's staan.

En daar is iedereen zich van bewust.

Als iemand de boom nadert en van de bladeren wil eten...

of ze zelfs maar aanraakt...

dan wordt hij aangevallen door talloze, furieuze mieren...

met een uiterst pijnlijke en gevaarlijke beet...

als je vaak wordt gebeten.

Insecten en planten onderhouden lange, vruchtbare relaties...

waarin ze van elkaar afhankelijk zijn.

Relaties waar ook andere levende wezens afhankelijk van zijn.

Zonder insecten waren er geen planten...

of welk leven dan ook zoals we dat nu kennen.

De gezamenlijke evolutie van plant en insect gaat zeker 100 miljoen jaar terug.

In die tijd zijn talloze adaptaties en soorten ontstaan in beide rijken...

die parallelle levens leiden.

De bestuiving door insecten wereldwijd...

is een cruciale functie in het ecosysteem...

waaronder ook de menselijke landbouw valt, uiteraard.

De waarde ervan wordt geschat op ruim 100 miljard dollar per jaar.

Dus ook wij zijn afhankelijk van insecten.

Toch is niet alles aan insecten even heilzaam.

Vrijwel elk deel van de plant dient tot voedsel...

van de wortels tot de bladeren.

Hoe wordt het evenwicht in stand gehouden?

Wie houdt de insecten in toom?

Waarom zorgen insectenplagen er niet voor dat alles wordt weggevaagd?

Helaas voor de insecten vormen ze de belangrijkste bron van voedingsstoffen...

voor alles wat dierlijke eiwitten eet.

Er is wel een hoge graad van specialisatie benodigd om ze te vangen.

Reptielen en amfibieën zijn superjagers op insecten.

Deze pad patrouilleert langs de rand van de jachtgronden.

Hier is geen eten meer te vinden.

En dus moet de amfibie zich iets verderop wagen.

De zomer loopt ten einde. Toch is het nog erg heet.

Deze sprinkhanen leven op het droge granietzand.

Hun kleur is identiek aan de grond waarop ze lopen en springen.

Ze lijken beschilderd te zijn met kwarts, veldspaat en mica.

Ze zien elkaar door hun poten te bewegen en naar elkaar te seinen.

Als ze stilstaan, zijn ze onzichtbaar.

Als ze een potentiële vijand bespeuren, houden ze zich stil.

Ze vertrouwen op hun camouflage.

Springen is een laatste redmiddel omdat het zo riskant is.

Deze sprinkhaan heeft het gevaar niet opgemerkt.

Door te bewegen, riskeert hij z'n leven.

Bij z'n sprong spreidt hij z'n felblauwe vleugels uit.

Dat is een waarschuwingssignaal voor de andere sprinkhanen.

Die reageren erop door ook te springen.

Het is moeilijk om insecten te vangen.

Toch overleven amfibieën, reptielen, vogels en zoogdieren...

door insecten te eten.

De voornaamste gebruikers van insecten zijn andere insecten.

Soms hebben ze vanwege de eisen die het jagen aan ze stelt...

onvoorstelbare vormen en levensstijlen ontwikkeld.

Het lichaam en het gedrag van de larven van de mierenleeuw...

hebben geleid tot een vreemd wezen...

met een verontrustende jachtwijze die haast perfect is.

Hij zoekt naar de juiste plek.

Een plek met een bodem van fijn zand...

die zo goed mogelijk beschut is tegen de regen.

Hij moet zich vestigen op een plek waar insecten langskomen.

Een mierenpad zou ideaal zijn.

Hij beweegt zich achterwaarts in een steeds kleiner wordende spiraal.

Hij werpt kleine hoopjes zandkorrels omhoog...

door z'n kop en kaken te gebruiken als schep.

Het eindresultaat is een omgekeerde kegel met een doorsnee tot tien centimeter...

van zo'n vijf centimeter diep, afhankelijk van de grootte van de larve.

Na voltooiing opent hij z'n kaken en verdwijnt hij.

Nu is het tegelijk z'n thuis en een val waarin niemand hem ziet.

Hij blijft onbeweeglijk en onzichtbaar zitten en wacht...

op onvoorzichtige mieren die in de kuil vallen die hij heeft gegraven.

Als hij de trillingen van poten van iets met de juiste omvang herkent...

dat probeert te ontkomen via de helling...

werpt hij meer zand omhoog, net als toen hij de val maakte.

Zo laat hij z'n prooi naar beneden glijden waar hij ligt te wachten...

klaar om toe te slaan.

En op het juiste moment valt hij aan.

Hij injecteert een verlammend gif met verterende enzymen...

die de organen van de prooi oplossen. Daarna zuigt hij die leeg.

Tot de laatste druppel. Hij profiteert maximaal van elk slachtoffer.

Een half uur later zijn alleen de oneetbare delen nog over:

De lege chitinehuls.

Die gooit de larve van de mierenleeuw zo ver mogelijk weg...

om z'n locatie niet te verraden.

Zo ligt hij niet in de weg bij z'n volgende maaltje.

De mierenleeuwlarve lijkt een overmatig complexe gril van de evolutie...

maar een deel van z'n strategie wordt gedeeld door vele insecten:

De jongen een ander uiterlijk geven dan de volwassen dieren.

Het biedt grote voordelen om de larvale fase te scheiden van de volwassen fase.

Als de nakomelingen iets anders eten dan hun ouders...

concurreren ze ook niet om voedsel...

en zijn de overlevingskansen groter voor iedereen.

Als ze zelfs in andere ecosystemen leven, des te beter.

Dit zijn muggenlarven. Ze leven in het water en filteren het.

Ze lijken in niets op hun moeders en vaders.

De nimfen eten onder water tot ze klaar zijn.

Dan pas vangen ze hun reis naar een andere wereld aan...

met een totaal ander lichaam.

Zelfs mannetjes- en vrouwtjesmuggen concurreren niet om eten met elkaar.

De mannetjes voeden zich met nectar uit bloemen.

De vrouwtjes voeden zich met de nectar van andere dieren.

Ja, alleen vrouwtjesmuggen zuigen bloed.

Dat is meer dan een overlevingsstrategie, het is een noodzaak.

Met de eiwitten die ze stelen van gewervelde dieren...

kunnen ze meer eitjes produceren en zich overvloedig voortplanten.

Veel insecten hebben het evolutionaire pad van de metamorfose gekozen.

De verandering die rupsen ondergaan wanneer ze vlinders worden...

scheidt de fase waarin de larven zich voeden en ontwikkelen...

van de volwassen fase waarin ze zich voortplanten.

Hiermee verzekert deze dierenorde zich van de beste hulpmiddelen...

om elk van z'n biologische fasen te overleven.

De vleugels van een vlinder zorgen voor identiteit en schoonheid.

Bovenal geven ze hem de kans om nieuwe gebieden te veroveren...

en zich te verspreiden.

Onopgemerkt blijven, is een gewoonte van bijna alle soorten...

zowel gewervelden als ongewervelden.

Enkele soorten zijn echte meesters in het onzichtbaar blijven.

Hun succes kent twee geheimen:

Een goede vermomming en het vermogen om volledig onbeweeglijk te blijven.

Uren- of zelfs dagenlang.

De grootste nog levende insecten behoren tot de familie van de Phasmida:

Een wandelende tak op Borneo...

met een recordlengte van maar liefst 55 centimeter.

Alleen de libellen van het Devoon waren groter.

Wandelende takken en bladeren kunnen zo groot worden...

omdat ze zelfs dan nog geen aandacht trekken.

Door hun goede camouflage kunnen roofdieren ze niet vinden.

Maar hoe vinden ze een partner als ze eruitzien als een twijgje?

Erger nog: Hoe voorkomen ze dat ze een vergissing begaan?

De Phasmida, net als de meeste insecten...

nemen hun partners waar dankzij het afscheiden van feromonen.

Dat zijn chemische stoffen die alleen zij herkennen en begrijpen.

Het feromoon dat het vrouwtje afgeeft, maakt haar zichtbaar voor mannetjes.

Zelfs op kilometers afstand.

Tegelijkertijd blijft ze onzichtbaar voor iedereen om haar heen.

De evolutionaire aanpassingen die deze insecten hebben ondergaan...

om onopgemerkt te blijven, zijn geweldig.

Nog verrassender is het vermogen van de mannetjes om hun genen door te geven.

Vóór het paren maken veel insecten de vagina van het wijfje schoon...

om het sperma van eerdere minnaars te elimineren.

Om er zeker van te zijn dat zij het nageslacht verwekken...

kiezen sommige mannetjes in deze familie ervoor...

om zich aan het vrouwtje vast te klampen...

zolang ze bezig is om de eitjes te laten ontwikkelen.

Gelukkig duurt het rijpen van een bevrucht eitje maar een paar dagen...

en hooguit enkele weken.

Zodra die periode voorbij is, maakt het mannetje zich los van het vrouwtje.

Zij legt vrijwel direct daarna haar eieren.

Elk eitje lijkt sprekend op de zaadjes van de plant waarop de moeder leeft.

Met wat geluk wordt het, als het op de grond valt...

door sommige mieren gezien als iets voor de voorraadkamer.

Ze dragen het naar het nest waar het veilig kan uitkomen.

De pasgeboren wandelende tak, gecamoufleerd door de geur van de mieren...

kan dan veilig naar z'n eigen plant gaan zoeken.

Uiteraard paren niet alle insecten 15 dagen lang.

Het gedrag varieert enorm.

De meeste insecten paren maar zeer korte tijd...

zelfs naar onze maatstaven.

Sommige insecten paren maar enkele seconden.

Eén, twee, drie, vier, dat was het.

Nu is ze bevrucht.