Seven Worlds, One Planet

دۆکیۆمێنتاری حەوت جیهان یەک هەسارە

:وەرگێڕ ئەندازیار زانا غەفووری

ئافریقا

هیچ قاڕەیەک لەسەر زەویدا تا ئێستا ژینگەیەکی ئاوا سەرسام هێنەری بۆ بوونەوەرەکان نەبووە

لە ناوەڕاستیدا دارستانێکی بارانی هاوینی هەیە

زۆرتر لە یەک ملیۆن مایلی دووجای ئەم وڵاتە

...نەناسراوە

.تەنانەت ئێستا...

لەم دارستانانەدا جۆرگەلێکی زۆرتر لە ئاژەڵ و ڕووەک

بەنیسبەت هەر شوێنێکی تری ئەم قاڕەوە بوونی هەیە

...بەڵام تەنانەت لەم وڵاتە خاوەن فرەجۆرییەدا

ژینگەی بوونەوەرەکان کێشەگەلێکی سەرەکی زۆری هەیە...

دارستانەکانی کەناری عاج

خاوەنی زۆرتر لە 1500 جۆر ڕووەکە

...بەڵام زۆرێک لەوانە بەدەست هێنانیان ئەستەمە

...تەنانەت بۆ ئاژەڵە ژیرەکان

شاپانزەکان

گەورەکانی ئەم کۆمەڵە دەزانن کە باشترین خواردنەکان لە کوێ بدۆزنەوە

و چۆن دەتوانرێت ئەوان دەربێنن

بەڵام ئەگەر ئەوان تا گەورەساڵی زیندوو بمێنن

گەنجەکان دەبێت ئەم لێهاتووییە لە گەورەکانیانەوە فێر بن

...ئەم مێچکە گەنجە پێنج ساڵیەتی

...تەمەنێکی گونجاوی هەیە بۆ فێربوون

و ئەمەیشە مامۆستاکەیەتی

دایکی

وانەکە ئەمەیە کە چۆن ئاجیل بشکێنێت

بەکارهێنانی ئەم ئامێرانە بۆیان زۆر گێچەڵە

کە تەنیا لەلایەن چەند دانەیەکی کەم لە شاپانزەکانەوە فێردەکرێت

ئەمە شارەزاییەکە کە هەزاران ساڵ لەلایەن شاپانزەکانەوە ئەنجام دراوە

کاتیەتی خۆی تاقی بکاتەوە

ئەو دەیەوێت ئامێرێکی باشتر بدۆزێتەوە

بەردە بچووکەکان زۆر نفووزیان نییە

و گەورەتریشی دەتوانێت قورس بێت

...دار هەم سووکە و هەمیش پتەوە

بەڵام نە بە ڕێژەیەکی باش...

دەگەڕێتەوە بۆ لای مامۆستاکەی

ڕەنگە شاپانزەیەکی گەنج دە ساڵ کات ببات

هەتا شارەزایی ئاجیل شکاندن فێر ببێت

بەڵام ئەو باش لەسەر شتێکی تر شارەزایی هەیە

...کاتێک قامکەکانی نڕواتە ناو ئاجیلەوە

...ئەو لقێکی بچووک دێنێتە خوارەوە

و بۆ خۆی کەوچک چێ دەکات...

...ئەو فێر دەبێت کە چۆن لە ئامێرەکانی تر لە ژیانیا کەڵک وەربگرێت

و لە دواییدا ئەو ئەم زانستە لەگەڵ ئەوانی تردا هاوبەش دەکات...

و ئەوانەی کە لە خۆی گەنجترن

ئەو تواناییە بەوان دەبەخشێت کە خۆیان لەم دارستانە بارانییانە دەست بەکار بن

فراوانییەکی بێ وێنە لە ژینگەی دارستانە بارانییەکان

بەرەولای ڕۆژهەڵاتی قاڕەکە لە پێشبڕکێدایە

دۆڵی کافتی گەورە 4000 مایل لە ئافریقا

کە نزیکەی 30 ملیۆن ساڵ لەمەوبەر بەدی هاتووە

کاتێک کە ستوونێکی زۆر گەورە لە مادە بەردە توواوەکان لە قووڵایی زەوییەوە

هاتە دەرەوە پێستی زەوی لە یەکتری جودا کردەوە

ئاوی شیرین لە بنی ئەم قڵیشەدا دەستی کرد بە کۆبوونەوە

و زنجیرەیەک له گۆلەکانی پێک هێنا...

ئەم گۆلانە ئێستا یەکێک لە تەواوترین ژینگەکانی ئاوی شیرینە کە

لە شوێنی تردا بدۆزرێتەوە

بنەماڵەیەکی تەکی لە ماسییەکانی ئێرە بە ناوی سیکلیدەکان

بە زۆرتر لە 1500 جۆری جیاواز گۆڕان

ئێرە ڕەنگە وەکوو بەهەشت بێت

بەڵام پێشبڕکێ لە نێوان سیکلیدەکاندا گەلێک زۆرە

ئەم دونیا قەرەباڵغە، دونیایەکی مەترسیدارە

و هەرچییەک نەبێت، بێچووە ماسییەکان، ژەمێکی باشن

کەوایە، زۆرێک لە دایکانی سلیکیدەکان بۆ دابین کردنی هێمنایەتی بێچووەکانیان

شێوازێکی کاریگەریان بەدی هێناوە

ئەوان لە دەمی خۆیان وەکوو باخچەیەکی ساوایان کەڵک وەردەگرن

ئەمە مۆڵگەیەکی هێمنە هەتا کاتێک کە دایک هەیە مۆڵگەی هێمنیش هەیە

کاتێک ناوچە هێمن بێت مێچکەکە ئازادیان دەکات

ئەم جۆرە هەڵسوکەوتە کاتێک دەست پێ دەکات کە سلیکیدی مێچکە

هێلکە نوێکانی کۆکاتەوە و ئەوان لە دەمی خۆیدا هەڵدەگرێت هەتا شوێنیان هێمن بێت

لە کاتی هێلکەکردندا، جووتەکەی خاڵە زەردەکانی سەر باڵی دەجووڵێنێت

هەتا هانی بدات هێلکە بکات

دوای هەر دەستە هێلکەیەک

کۆیان دەکاتەوە

...بەڵام ئەم جووتە لە ژێر چاودێریدان

لەلایەن پشیلەماسییەکەوە

ئەوان وەکوو گرووپ ئیش دەکەن

و هەتا شوێنێک بتوانن هێلکەی سلیکیدەکان دەدۆزنەوە و دەیخۆن

کەوایە، له ناوەڕاستی ئەم چالاکییەدا

یەکێک لە پشیلەماسییەکان هێلکە دادەنێت

دایکی سلیکید هەرچییەک دەبینێت کۆی دەکاتەوە

ئێستا، خۆی، دەبێت خۆڕاگر بێت

هەتا هێلکەکانی ناوی دەمی بێنە دەرەوە

سێ حەفتە دەخایەنێت

و لە گشت ئەم ماوەدا ئەو شتێک ناخوات

بەڵام دوای 18 ڕۆژ

شتێک دروست نییە

مێچکەکە زووتر لە کاتی دیاری کراو دەیانخاتە دەرەوە

و بەشوێنی ئەواندا بێچووە پشیلەماسی گەلێک

کە سێ ئەوەندەی بێچووەکەی خۆین دێنە دەرەوە

بە ئەگەری زۆرەوە ئەو شەش دانەیانی لە دەمدایە

و ئێستا

ئەوان دەست دەکەن بە خواردنی بێچووە سلیکیدەکان

سلیکیدی مێچکە جۆرێک لەگەڵ بێچووە پشیلەماسییەکاندا هەڵسوکەوت دەکات کە هی خۆین

!ئەوان بەڕاستی لە نێوان ماسییەکاندا گاپێڵن

هێزگەلێک کە لە نێوان دۆڵی کافتی گەورە بەدی هاتوون

هەروا یارمەتیدەری چێ بوونی دیمەنەکانی ئافریقان

تەنانەت ئیمڕۆژە

لە خاڵە لاوازەکانی پێستی زەوی، بەردە توواوەکان بەردەوام خەریکی هەڵقوڵینن

...نزیکەی 200 شاخی گڕکانی لە قاڕەدا بوونی هەیە

کە زۆرینەیان چالاکن...

ئەوان ڕەنگه تێک بدەن

بەڵام هەروا، لە کۆتاییدا بەپیتی هەیە

ئەمە ئالدوینیۆی لنگایە

نزیکەی چوارسەد هەزار ساڵی لەمەوبەر، خۆڵەمێشی ئەم گڕکانە گەورە

لە دەوروبەری سارا گەورەکانی سرنگێتی داکەوتوون

و ئەوانی بێ نیاز کردووە

ئەمە باشترین لەوەڕاندن لەم قاڕەدایە

لەناویدا گەورەترین ڕانی ئاژەڵانی کۆچبەر ژیان دەکات

و ئەوان، بە نۆرەی خۆیان، لە ڕاوچییەکان پشتیوانی دەکەن...

لێرە، لە کنیا، پڵینگەکان یەکگرتنێکی نائاساییان پێک هێناوە

ئەم جۆرە پشیلانە لە گرووپگەلێکی دوو سێ کەسیدا ڕاو دەکەن

بەڵام ئەم تیمە پێنج کەسییە لە گەورەترینگەلێکە کە تۆمار کراوە

چوار برا

و پێشەوایەک

ئەوان دەبێت تا ئێستا نزیکەی سێ ساڵ پێکەوە ژیان و ڕاویان کربێت

ئەوان بە ڕێکخستنە گرووپییەکەیان دەتوانن

باشترین وڵکەی ژێر ئیختیاری خۆیان هەبێت

بەڵام، بەم حاڵەشەوە، ئەوان پێنج کەسن کە دەبێت خواردن بخۆن و هەر نێچیرێک بۆیان زۆر گرنگە

ئەوان سێ ڕۆژە کە هیچیان نەخواردووە

بۆ ڕاو، ئەوان دەبێت 30 مەتر مەودایان لەگەڵ باڵتەکەیاندا هەبێت

و نەبیندرێن

قڵێفێکی گەورەیە

. و هەر ئەمە زۆر یارمەتییان دەدات

شاخی چنگی - نزیکەی سێ ئەوەندەی قەبارەی ئەوان

...و بە ڕێژەیەک بەهێز کە دەتوانن شێرێک بدەنە زەویدا

چ بگاتە پڵینگێکی تەنیا

...دەرەوە لە شوێنێکی کراوە

،هەر هەنگاوێک کە پڵینگەکە هەڵیدەگرێت چانسی بردنەوەی زۆرتر دەبێت

ڕانەکە بڵاو دەبێتەوە و تیمەکە لە نێوانیاندا دابەش دەبن

بەڵام ئەوان بە ئەندازەیەکی باش نزیک نەبوونەتەوە

ئامانجیان بۆ کەرەکێوییەکان دەگۆڕن

ئێستا هەموو دەزانن کە ئەوان لێرەن

.ئەوان دەبێت شێوازێکی نوێ بدۆزنەوە

گشت هەستۆکەکان لەلای براکانن

دەرەوە و لە شوێنی کراوە وادیارە کە مەترسییەکی نییە

بەڵام پێشەوا نێرەکە ون بووە

براکان لووتەلا و دڵ ئێشاون

داوەکە ئامادەیە

چوار کەسی تر پەیوەست دەبنە پێشەواکەیانەوە

لە ژێر قورسایی و قامکی پێنج پڵینگدا

مردن خێرا دێت

ئیمڕۆژە، ساراکانی ئافریقا لە کایەی ڕانگەلێکی گەورە، زۆرتر لە هەر شوێنێکی تری

دونیا پشتیوانی دەکات

و ئەوان، بە ڕێیەک و ئەوی تر

بۆ ئاژەڵە بچووکەکانی تر خواردن دابین دەکەن

کەرزکخۆر

پەلەوەرێکی بچووکی زیرەک بە خواردنێکی نائاسایی

کێچ، کەرزک، و تەنانەت کڕێژیش لە خواردنەکەیاندایە

تا کاتێک کە برسیان ببێت

هەر دوو لاکە قازانج دەبەن

...کەرزکخۆر خواردنێکی باشی وەگیر دەکەوێت

و خاوەنەکەی دەتوانێت بە ئاسانی بگاتە خاوێنکردنەوە

هەر پەلەوەر، هەر ڕۆژ ، سەدان کەرزک

و هەزاران کرم دەخوات

بەڵام هەندێک لە کەرزکخۆرەکان دەچنە شوێن ژەمگەلێکی خواردن بە مەترسی زۆرترەوە

...ئەسبەئاوییەکان بوونەوەرگەلێکی خۆماڵیی و ترسێنەر

کەوایە کەرزکخۆرەکان دەبێت بەرانبەر بەوان وریا بن

بەڵام شتگەلێکی زۆری بۆ خواردن هەیە

خوێن باشتری ژەمی خواردنی ئەوانە

بە دەنووک دان لە برینەکان کە خوێنیان لێ دەچێت دەتوانن خواردن دابین کەن

و کەرزکخۆرێک کە برینێکی کراوە بدۆزێتەوە

باش دەخوات و بۆی گرنگ نییە کە خاوەنەکەی هان بدات

پاداشتی؟ ژەمێکی بێ کۆتایی

لە هەر دۆخێکدا

هەموو شوێنێکی ئافریقا بێ نیاز و بەپیت نییە

یەک لەسەر سێی قاڕەکە بیاوانییە

ئێرە نامیب لە باشووری ڕۆژئاوایە

لە ناوەندیدا، کانگایەکی ئەڵماسی تنراو هەیە

که نزیکەی 70 ساڵ لەمەوبەر واز لێ هێنراوە

بەڵام هێشتا کەسێک لەوێ ژیان دەکات

...شارەزایەکی وشکارۆ

و یەکێک لە دەگمەنترین ڕاوچییەکانی ئافریقا

کەمتیاری قاوەیی

ئەم شاری ئەڕواحە ماڵی ئەوانە

ئەو لە کەلاوەکانی عەناسور پارێزگاری دەکات

ئەو 15 ساڵە لێرەیە

ئەو تا ئێستا 9 چین بێچووی گەورە کردووە

ئەم دوو گەنجە گەیشتوونەتە قۆناغێکی قەیراناویی ژیانیان

ئەوان چوار مانگیانه و ئێستا پێویستیان بە خواردنێکی وشکی ڕێکوپێک هەیە

بەڵام هیچ خواردنێک لەم کەلاوانەدا بوونی نییە

کەوایە دەبێت دایکیان هەموو شوێنێک بگەڕێت

و ڕەنگە ئەوان چەند ڕۆژێک واز لێ بێنێت

کەمتیارە قاوییەکان ڕەنگە هەر ڕۆژێک زۆرتر لە20 مایل بەشوێن خواردندا بگەڕن

ئەمە یەکێک لە ناکۆکیترین وڵاتەکانی سەر زەوییە

دەما دەگاته 50 پلەی سلسیووس

بای خێرا لەسەریەک و بەردەوام دێت

کەمتیارەکان لە گشت نامیبەوە هەتا شوێنێک کە زیخ بگاتە ئاو دەچن

لە شوێنێک

لەم زیخە کە وادیارە ڕواڵەتێکی بێ بەری هەیە

خواردن بەڕێژەیەکی زۆر هەیە

فۆکی قاوەیی

نزیکەی دە هەزار دانەیان لێرەن

فۆکە پێگەیشتووەکان گەورە و بەهێزن

بەڵام بێچووەکانیان وا نین

بێچووەکانیان بە نزیک بوونەوە بە دایکیان گاڕد دەگرن

هەرچەند کە، کەمتیارێک، دەزانێت کە دەبێت خۆڕاگر بێت

درەنگ یان زوو، دایکانی فۆک دەبێت بگەڕنەوە بۆ ئەقیانووس هەتا خۆیان فێنک بکەنەوە

بێچووەیەک دەتوانێت هەتا چەند ڕۆژ بنەماڵەی کەمتیارەکان تێر بکات

بەڵام دۆزینەوەی خواردن تەنیا نیوەی شەڕەکەیە

ئێستا دەبێت ئەو بگەڕێتەوە